Thưởng thức trái cây Long Khánh trĩu cành ngay tại vườn từ lâu đã là thú vui của người thành phố.
Có người hỏi: “Long Khánh có gì mà cứ tới mùa hè là người ở thành phố rủ nhau kéo về rần rần vậy?”. Là một người con sinh ra và lớn lên từ dòng sữa mát lành của mảnh đất này, tôi sung sướng trả lời: “Về đi, về để thấy cái bờ cõi Long Khánh xưa nó rộng ra sao, và để nếm cái vị ngọt lịm của chôm chôm, sầu riêng chín cây trên nền đất đỏ bazan thì mới hiểu tại sao người ta đi rồi lại nhớ.”
Hôm nay, trong một căn nhà kiểu Nhật ở tuốt Fukuoka, Nhật Bản, tôi muốn kể cho quý vị độc giả nghe câu chuyện về Long Khánh — không phải bằng những số liệu khô khan, mà bằng cái tình mộc mạc của một người bản xứ xa quê.
Long Khánh xưa và nay: Mảnh đất gì mà “ngộ” dữ vậy?
Nếu quý vị lật lại mấy cuốn bản đồ cũ trước năm 1975, quý vị sẽ ngạc nhiên khi thấy Long Khánh ngày xưa không phải là một thị xã hay thành phố trực thuộc tỉnh Đồng Nai như bây giờ đâu. Ngày đó, Long Khánh là một tỉnh độc lập, rộng lớn và oai phong lắm!
Được khai sinh chính thức từ ngày 22 tháng 10 năm 1956 dưới thời Việt Nam Cộng hòa, tỉnh Long Khánh lúc bấy giờ ôm trọn cả một vùng giáp ranh rộng lớn. Trung tâm hành chính, hay còn gọi là tỉnh lỵ, đặt tại thị xã Xuân Lộc — chính là cái lõi của thành phố Long Khánh sầm uất ngày nay. Ngày đó, tỉnh Long Khánh chia thành các quận như Xuân Lộc, Định Quán, Kiệm Tân (vùng Gia Kiệm bây giờ)… Đi mỏi chân mới hết đất Long Khánh.
Sau năm 1975, bản đồ hành chính có sự thay đổi lớn. Tháng 2 năm 1976, ba thỏi nam châm lớn lúc bấy giờ là Biên Hòa, Long Khánh và Bà Rịa (gồm cả Vũng Tàu) được hợp nhất lại thành một tỉnh khổng lồ lấy tên là tỉnh Đồng Nai. Trải qua bao thăng trầm, dẫu sau này Bà Rịa – Vũng Tàu có tách ra riêng, thì phần ruột thịt Long Khánh xưa vẫn ở lại, trở thành cái nôi văn hóa, lịch sử và địa lý đặc sắc ở phía Đông tỉnh Đồng Nai ngày nay.
Bởi vậy, là dân Long Khánh tôi có một lòng tự hào ngầm. Cái danh xưng đó không chỉ là một cái tên trên bản đồ, mà nó còn là cả một dòng chảy lịch sử.
Chuyện ngọn núi lửa cổ đại và “món quà” đất đỏ bazan
Có một bí mật địa chất mà không phải vị khách phương xa ghé Long Khánh hay người Long Khánh nào cũng biết: người dân Long Khánh đang sống trên những ngọn núi lửa cổ đại!
Đừng lo lắng, những ngọn núi lửa này đã “ngủ say” từ hàng triệu năm trước rồi. Nhưng trước khi chìm vào giấc ngủ ngàn năm, những ngọn núi lửa này đã kịp phun trào những dòng dung nham nóng bỏng, để rồi qua hàng triệu năm phong hóa, dòng nham thạch đó biến thành lớp đất đỏ bazan tầng tầng lớp lớp, màu mỡ tới kỳ lạ.
Nếu quý vị chạy xe dọc vùng Bàu Sen ở Long Khánh, bạn sẽ nghe người già chỉ tay về một hướng mà nói: “Kia là Núi Đỏ đó!”. Đúng vậy, Núi Đỏ chính là tàn tích của một miệng núi lửa tiền sử. Giờ đây, chẳng còn khói bụi hay dung nham, ngọn núi năm nào đã khoác lên mình cái áo xanh mướt của những vườn cây ăn trái trĩu quả.
Đi xa hơn một chút về hướng Định Quán, Tân Phú — vốn thuộc ranh giới Long Khánh ngày xưa — quý vị còn bắt gặp những hang động dung nham (như hang Dơi) sâu hun hút dưới lòng đất, được các nhà khoa học đánh giá là một trong những hệ thống hang dung nham dài nhất Đông Nam Á. Hay những đồi đá basalt đen bóng nằm lọt thỏm giữa rẫy tiêu, rẫy cà phê của người dân vùng Gia Kiệm. Chính cái nền địa chất “độc nhất vô nhị” đó đã nhào nặn nên hương vị trái cây Long Khánh không lộn vô đâu được.
Lạc lối giữa “Thủ phủ trái cây” Nam Bộ: Ăn gì ngon nhất?
Người ta nói đất lành chim đậu, còn ở Long Khánh, đất lành thì trái ngọt. Trái cây ở đây ngon vì cái rễ cây được hút dòng dinh dưỡng từ lòng đất mẹ bazan núi lửa, được đón cái nắng cái gió cao nguyên đặc trưng. Nếu đã cất công ghé chơi Long Khánh trong mùa thu hoạch (từ tháng 5 tới tháng 8 âm lịch), quý vị nhất định phải thử bằng được bộ ba “vua – hoàng hậu – công chúa” này:
1. Chôm chôm Long Khánh: Giòn bóc, khô ráo, ngọt thanh
Đây là niềm tự hào số một của tụi tôi, loại trái cây đầu tiên của vùng được cấp chứng nhận chỉ dẫn địa lý. Chôm chôm ở đâu chẳng có, nhưng chôm chôm Long Khánh (đặc biệt là chôm chôm tróc nhãn và chôm chôm Thái) nó lạ lắm. Nhờ đất đai trên cao không bị úng nước, Trái chôm chôm khi chín có màu đỏ rực rỡ, lột vỏ ra là thấy phần màu trong dày, khô ráo, giòn sần sật chứ không bị chảy nước nhem nhuốc. Cắn một miếng, vị ngọt thanh đậm đà thấm vô đầu lưỡi, ăn hoài không ngán.
2. Sầu riêng Long Khánh: Béo ngậy, nồng nàn
Cái giống sầu riêng Ri6 hay sầu riêng Thái trồng trên đất đá núi lửa này cho ra múi nào múi nấy vàng ươm như mỡ gà. Chiều chiều đi ngang qua các xã Bình Lộc, Bảo Quang, mùi sầu riêng chín cây thơm nồng nàn theo gió len lỏi vô từng con hẻm. Sầu riêng Long Khánh cơm dẻo, vị béo đậm, ngọt lịm như mật, ai mà “nghiện” món này thì chỉ có nước quên đường về.
3. Mít tố nữ: Nữ hoàng hương thơm độc lạ
Trái mít tố nữ nhỏ thon, chỉ bằng bắp đùi người lớn thôi nhưng “võ nghệ” đầy mình. Khi trái chín, mùi thơm bay xa cả chục mét, đứng đầu gió là ngửi thấy liền. Cái thú vui nhất khi ăn mít tố nữ Long Khánh là lúc cắt dọc trái mít, chỉ cần nắm cái cuống lôi nhẹ lên, toàn bộ các múi mít màu vàng cam óng ả sẽ đi theo nguyên chùm, tách sạch khỏi vỏ. Đút một múi vào miệng, cái vị ngọt lịm, béo ngậy tan chảy, mướt mát vô cùng.
Lời mời từ người bản xứ
Nếu một ngày quý vị cảm thấy mỏi mệt với khói bụi, ồn ào của phố thị, hãy bắt một chuyến xe đi Long Khánh. Tới đây để làm gì? Để tự tay hái những trái chôm chôm chín đỏ còn đọng sương sớm, để ngồi dưới bóng mát của tán cây sầu riêng cổ thụ, nghe người già kể chuyện đất, chuyện người từ cái thời Long Khánh còn là một tỉnh xa xôi.
Long Khánh của tụi tôi mộc mạc vậy đó, nhưng cái tình người và cái vị ngọt của trái cây thì lúc nào cũng đong đầy. Nhớ đi Long Khánh mùa trái chín, quý vị nhé!