Một ngày đẹp trời khi đang sống và làm việc tại tỉnh Fukuoka, vùng cửa ngõ sầm uất của đảo Kyushu Nhật Bản, tôi tự nhiên nhận ra người bản xứ quan tâm tới việc bói nhóm máu ở Nhật khi họ hỏi tôi một câu tưởng như chỉ có ở phòng khám: “em nhóm máu gì ?”. Khi nghe tôi dõng dạc trả lời mình thuộc nhóm máu B, nụ cười trên môi họ bỗng khựng lại một nhịp, ánh mắt lộ rõ chút ái ngại rồi lảng sang chuyện khác. Phản ứng đó khiến tôi vừa ngơ ngác, vừa có chút chạnh lòng. Tôi đã làm gì sai sao? Hay dòng máu đang chảy trong người tôi có vấn đề gì?
Thì ra, tôi vừa đụng phải một nét văn hóa cực kỳ đặc trưng nhưng cũng thiệt mắc cười tại xứ sở hoa anh đào: Ketsueki-gata (血液型) – Hội chứng bói nhóm máu.
Nỗi oan “vô căn cứ” của những người nhóm máu B
Ở Nhật, nhóm máu được coi trọng chẳng khác gì cung hoàng đạo phương Tây hay trào lưu trắc nghiệm MBTI của giới trẻ bây giờ. Nhưng, trong “bản đồ tính cách” của người Nhật, nhóm máu B lại vô tình gánh chịu những định kiến khá bất công.
Khi nghe quý vị thuộc nhóm máu B, người đối diện thường tự động liên tưởng đến một vài từ khóa có phần tiêu cực:
-
Jikomuchū (自己中心): Kiểu người ích kỷ, luôn đặt cái tôi lên trên hết.
-
My pace (マイペース): Thích tự thiết lập nhịp điệu sống riêng, không màng tới tập thể. Trong một xã hội đề cao tính đồng nhất và cộng đồng như Nhật Bản, việc sống quá biệt lập như vậy đôi khi bị coi là một điểm trừ lớn.
-
Rakutenka (楽天家): Quá lạc quan đến mức vô tư, đôi khi bị coi là thiếu nghiêm túc trong công việc.
Định kiến này sâu sắc tới nỗi xã hội Nhật từng xuất hiện thuật ngữ “Bura-hara” (Blood harassment – Quấy rối nhóm máu) để chỉ việc một cá nhân bị phân biệt đối xử trong tình cảm, thậm chí là khi đi phỏng vấn ứng tuyển công việc chỉ vì mang nhóm máu B hoặc AB.
Thành thật mà nói, khi đọc những lời mô tả này, tôi giật mình vì thấy nó… đúng với bản thân tới lạ kỳ. Tôi thích tự do, thích làm theo ý mình và đôi khi cũng nhanh chán những thứ cũ kỹ. Nhưng liệu điều đó có thực sự do những giọt máu trong người tôi quyết định?
Góc nhìn khoa học: Máu chỉ để nuôi cơ thể, không nuôi tính cách
Để tìm câu trả lời, tôi đã lật lại các nghiên cứu y khoa và tâm lý học. Câu trả lời từ các nhà khoa học hoàn toàn đồng nhất và dứt khoát: Không có bất kỳ mối liên hệ nào giữa nhóm máu và tính cách con người.
Về mặt sinh học, nhóm máu (A, B, O, AB) chỉ được quy định bởi các kháng nguyên trên bề mặt hồng cầu để hệ miễn dịch nhận biết và bảo vệ cơ thể. Nó hoàn toàn cô lập, không có sợi dây liên kết nào tới các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ – nơi thực sự điều khiển cảm xúc và hành vi của mình. Các nghiên cứu quy mô lớn trên hàng chục ngàn người tại Nhật và Mỹ cũng chứng minh sự khác biệt tính cách giữa các nhóm máu là bằng không.
Vậy tại sao tôi – và có thể là quý vị – lại thấy nó “đúng y” tới như vậy? Tâm lý học giải thích điều này qua hai hiện tượng:
Một là Hiệu ứng Barnum, con người có xu hướng tin những lời mô tả chung chung, mơ hồ về bản thân mình. Ai mà chẳng có lúc ích kỷ, lúc muốn sống chậm lại theo nhịp điệu riêng, hay lúc mau thèm nhanh chán? Khi nghe nói nhóm B có tính đó, não bộ sẽ tự động lục tìm những ký ức phù hợp để tự thuyết phục.
Hai là Hiệu ứng tự lấp đầy. Khi một đứa nhỏ lớn lên trong xã hội mà ai cũng nói: “Cháu nhóm B nên tự do và cá tính lắm đây”, đứa nhỏ đó sẽ bị ám thị và dần dần hành xử theo đúng cái “nhãn” mà mọi người gán cho.
Vén màn lịch sử: Trò đùa giả khoa học trở thành văn hóa đại chúng
Ít ai biết rằng, lý thuyết bói nhóm máu có một lịch sử khá trầm luân. Đầu thế kỷ 20, sau khi hệ nhóm máu ABO được phát hiện, một số học giả phương Tây đã lợi dụng nó để phục vụ cho các lập luận phân biệt chủng tộc. Tới năm 1927, một học giả người Nhật tên Takeji Furukawa viết bài báo suy đoán nhóm máu quyết định tính cách để giải thích các cuộc nổi dậy thời bấy giờ, nhưng nhanh chóng bị giới khoa học bác bỏ vì thiếu dữ liệu thực nghiệm.
Mọi chuyện chỉ thực sự bùng nổ cho tới thập niên 1970, khi Masahiko Nomi – một nhà báo chứ không phải nhà khoa học – xuất bản chuỗi sách về chủ đề này. Đánh trúng tâm lý tò mò của đại chúng, những cuốn sách bán chạy hàng triệu bản, biến một lý thuyết giả khoa học thành một nét văn hóa giải trí đại chúng, len lỏi vô từng chương trình truyền hình, tạp chí và câu chuyện làm quen của người Nhật cho tới ngày nay.
Cứ tự hào vì mình là một “Nhóm máu B” cá tính
Thay vì buồn lòng trước cái nhíu mày của người bạn Nhật, tôi nhận ra nhóm máu B thực chất sở hữu những phẩm chất tuyệt vời mà xã hội Nhật thầm ngưỡng mộ: sự sáng tạo đột phá, khả năng tập trung cao độ khi tìm được đam mê, và một lối sống thẳng thắn, chân thành, không bộp chộp.
Người Nhật hỏi nhóm máu suy cho cùng cũng giống như cách chúng ta hỏi tuổi hay cung hoàng đạo – một cách để phá vỡ bầu không khí ngượng ngùng lúc ban đầu (ice-breaker). Những người trưởng thành văn minh vẫn sẽ đánh giá bạn qua năng lực và cách bạn đối xử với họ.
Nếu có lần tới bị “gạn hỏi”, tôi nghĩ mình sẽ mỉm cười và đáp: “Tôi nhóm máu B, vừa thích làm theo ý mình nhưng cũng cực kỳ tập trung và sáng tạo đó nha!”. Hãy cứ tự tin sống với bản sắc riêng của mình, vì tính cách của quý vị được nhào nặn từ trải nghiệm và nỗ lực của chính bạn, chứ không nằm ở những phân tử đường trên tế bào hồng cầu.